98. YILINDA CUMHURİYET VE ADAPAZARI

100. yılına gururla yürüyen Cumhuriyetimiz, 98. Yılını kutladı. Bu sebeple Ekim ayı yazımda Cumhuriyet, Osmanlı modernleşmesi süreçleri ile Adapazarı özelinde gerçekleşen değişimleri sizinle paylaşmak istedim. Başta Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK olmak üzere, Cumhuriyetin kurulması ve kökleşmesi sürecinde emeği geçen tüm isimlere saygı, minnet duygularımı ifade eder, rahmetle anarım.

Osmanlı Modernleşmesi Süreci

Osmanlı modernleşmesi, oldukça uzun bir hikâyedir. İlgili alan yazın bu durumu iki olgu ile tanımlar. Birincisi Lale devri, diğeri ve daha genel kabul göreni ise, 19. Yüzyıl modernleşmesi içerisinde III. Selim ve II. Mahmut ile başlayan çizgidir. Bu çizgi, Tanzimat, Islahat ve I. Meşrutiyeti doğurmuştur. Kuruluş dönemi ile 17. Yüzyıl aralığı, Osmanlı klasik çağı olarak tanımlanır. Bu zaman diliminde Osmanlı’nın sadece kurulduğu ve büyüdüğü bölgede değil, dünya politika üretiminde etkin olduğunu görmek mümkündür. Bu çerçeve, siyasi- askeri bir yaklaşımdır. Fakat yazılarımın hedeflenen çizgi yani sosyal- ekonomik boyutlar değerlendirildiğinde de Osmanlı, kendi içinde tutarlı, sistemli, düzenli bir manzara sunmaktadır. İcat edilen değil, daha önceki etkin devlet yapılanmalarından sağlıklı verilerin alınıp sentezlenmesi sonrasında pek çok alanda sağlıklı işleyen bir mekanizmaya sahiptir, Osmanlı. Gelişmiş güçlü bir Ortadoğu imparatorluğudur. Ancak ayakları Balkanlar ve Avrupa’dadır. Avrupa’nın değişen ve dünyayı dönüştüren süreci içerisinde yeni bir çağın açılması, Osmanlı’nın gerilediğinin değil, durağan yapılı ortaçağ devlet düzenlerinin değiştiğinin göstergesidir. Sosyal- ekonomik, askeri- siyasal dönüşümde Osmanlı padişahı dışında merkezi yönetimde bürokrasinin değişimi ve yenilenen koşullara uyum süreci başlar.

Türkiye Cumhuriyeti

Osmanlı, bulunmuş olduğu coğrafya gereği, Avrupa’da meydana gelen gelişmelerden hızlı bir biçimde etkilenmektedir. Fransız ihtilali sonrası gerçekleşen milliyetçi yaklaşımlar ve ulus devletler çağının başlangıcından da etkilenmiştir. Türk demokrasi tarihinde, Fransa’da görüldüğü gibi Monarşi sonrasında Meşrutiyet, sonrasında da Cumhuriyet rejimine geçiş gerçekleşmiştir. Saltanat, Meşrutiyet ve Cumhuriyet birer rejim şekli olarak devletin devamlılığını sağlamak açısından araç olarak görülmelidir. İlber Ortaylı’ya göre Osmanlı’dan, Cumhuriyete devlet devam etmektedir, değişen sadece devletin rejimidir. Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı modernleşmesinin başarılı bir örneğidir.

Cumhuriyetin kurucu isimleri göz önüne alındığında, Mustafa Kemal ve arkadaşları, II. Abdülhamit ve II. Meşrutiyet dönemi gelişmeleri merkezinde, Osmanlı’nın yenilenme sürecine şahit olmuşlardı. II. Abdülhamit,  okullaşmayı arttırdığı için dönemin “maarifperver” padişahı olarak tanınmaktadır. İlimize olan yansıması ise yine onun iktidarında Taraklı ilçemizde bir rüştiye (ortaokul) açılmasıdır. Harbiye’ye önem vermiş ve geliştirmiştir. Cumhuriyetin öncü isimleri işte bu okuldan mezun olmuşlardır. Yabancı dil kabiliyetleri, dünyaya bakışları, rasyonel tercihleri bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Bu dönemde yetişen gençlerin nasıl bir hayat bakışına sahip olduğunu anlamak için Kemal Tahir’in “Kurt Kanunu”  kitabını okumanız dönemi anlamanıza fayda sağlayacaktır. Bu tarihsel roman, verilen mücadeleleri İzmir suikast girişimi üzerinden işler.

Yine II. Meşrutiyet dönemi reform (ıslahat) girişimleri, Cumhuriyet dönemi inkılap hareketlerinin zeminini oluşturur. Kadınların çalışma hayatına girişi, okullaşma, devletin merkezileşmesi, kanun üretimi, anayasal zemin, alfabe değişimi önerisi gibi. Toplum 100 yıldır, gerçekleşen ıslahatlar ile birlikte seçim, demokrasi, yasama, kanun faaliyeti gibi kavramların farkındadır. Büyük Millet Meclisi’nin açılışı da bu durumda şaşırtıcı olmamıştır. Halkın ve devrin öncü isimlerinin siyasi kamplara ayrılmadan vatan kurtuluşu için öncelikle bir araya gelmeleri başarıya ulaşan sürecin en önemli katalizörü olmuştur.

Milli Mücadele’de Adapazarı Çevresi

Milli mücadele dönemindeki Adapazarı için önemli pek çok detay paylaşılabilir. Ancak bu yazımda Cumhuriyetin öncü isimlerinden Ali Fuat CEBESOY üzerinden bir anlatıya odaklanmak istiyorum. Ali Fuat Paşa, Harbiye’den Mustafa Kemal’in sınıf arkadaşıdır. Mustafa Kemal, İstanbul’da Harbiye’yi okurken evci çıkacağı zaman da Ali Fuat’ın evinde kalmaktadır. Milli Mücadele’de Osmanlı’nın terhis olmamış askeri birliklerinden birisinin attığı ilk kurşun, Ali Fuat Paşa’nın komutası altındaki birlikler tarafından bugünkü “Alifuatpaşa” çevresinde Geyve Boğazı ve İstasyonun korunması için Yunan birliklerine atılmıştır. Tarih yazımı içinde kimi zaman “İkinci Çanakkale” olarak dahi tanımlanan bölgenin direnişi, demiryolu güvenliği ile Ankara- İstanbul yolunun açık kalmasını sağlamış. Türk kuvvetlerine stratejik destek vermiştir. Aynı Ali Fuat Paşa, Batı cephesinin de komutanı olarak Büyük Millet Meclisi’nin açılışı sırasında da Ankara’nın da güvenliğini sağlayan isimdir.

Adapazarı, 1923’de Cumhuriyet ilan edildiğinde parlak ve zengin bir Anadolu kasabasıdır. Tarım ve ticaret faaliyetleriyle, yoğun demiryolu bağlantısı ile İstanbul- Anadolu üzerinde bir geçiş noktasıdır. Zaten Adapazarı ve çevresinin tarihsel hikâyesi, yol üzerinde olmasıyla ilişkilidir. Şehrimiz, tarihin her döneminde önemli bir geçiş noktasıdır.

Cumhuriyet ve Adapazarı

Cumhuriyet döneminde gerçekleşen gelişmeleri seçili bir kronoloji üzerinden sizlerle paylaşmak istiyorum; seçili kronoloji (1923-2000) benim tercihimdir. Elbette değişimler bundan çok daha fazladır.

Adapazarı ve çevresinde cadde sokak isimlerinden okul isimlerine değişimi görebilmek mümkündür.  Ulus caddesi, Milli Egemenlik caddesi gibi. Serdivan’da İstiklal, Kemal Paşa gibi mahalle isimleri, okul ismi olarak da Adapazarı’nda Büyük Gazi ilkokulu, Mustafa Kemal Paşa ortaokulu gibi. Yine dönemin Serdivan’ında, Reşadiye nahiyesinin (24 anayasası ve yeni idari yapılanma sonrası, Bucak) Kazım Özalp Paşa’dan dolayı Kazımpaşa olarak adlandırılması gibi. Bu konu açılmışken şunu da ifade etmek gerekir ki, Reşadiye isminden önce de ilgili yer Hamidiye diye adlandırılırdı.

Seçili Kronoloji;

´  1924, THK Uçak fabrikası için Adapazarı’ndan kereste alımı başladı.

´  1924, Ahşap ve Demir İmalathanesi, ilk yerli pulluk üretimini gerçekleştirdi. Sonrasında Zirai Donatım fabrikası olacaktır.

´  1926, Tohum ve Islah Denem İstasyonu açıldı. Daha sonra 1962’de Tarımsal Araştırma Enstitüsü olacaktır,

´  1926, Tahta ve Demir Fabrikasından şehre cereyan verildi.

´  1928, Adapazarı İslam Ticaret Bankası- Adapazarı Türk Ticaret Bankası oldu.

´  1930, Belediye «Memleket Hastahanesi» kurdu.

´  1935, Sezgin Burak doğdu. Tarkan ve Hüdaverdi’nin yaratıcısı. Ülkemizin en önemli çizgi- roman yazarlarındadır.

´  1936, Kömürpazarı’nda Erman sineması açıldı.

´  1937, Sakarya Köprüsü tamamlandı.

´  1937, Maraşoğlu yağ ve sabun fabrikası açıldı.

´  1944, Adapazarı Ziraat Aletleri ve Makineleri Fabrikası kuruldu,

´  1940, Arifiye köy enstitüsü açıldı. Öncesi, Eğitmen yetiştirme kursu olarak hizmet vermekteydi. Daha sonra Arifiye Öğretmen Lisesi ve bugünde Arifiye Fen Lisesi olan yerde kuruluydu.

´  1942, Kız enstitüsü, akşam kız sanat okulu,

´  1949, Erkek sanat enstitüsü,

´  1946, Ticaret Lisesi, bina değişimi 1956’da gerçekleşti.  Eski halkevine (Sakarya Büyükşehir Belediyesi kültür ve sosyal işler daire başkanlığı binası) geçti. Bundan sonra da Adapazarı Lisesi (1955) açıldı. Cumhuriyetin önceliği işe uygun insan yetiştirilmesidir. Öncelik mesleki eğitimdir.

´  1947, Erman kardeşler, İstanbul’dan sonra Türkiye’de ilk film stüdyosunu açtı.

´  1949, Mizah gazetesi Zurna yayına başladı.

´  1951, Vagon Atölyesi kuruldu. Daha sonra Vagon fabrikası açılacaktır.

´  1953, Demiryolu çıraklık okulu açıldı. Kurumların kendi çalışanını yetiştirmesi bakımından önemli bir örnektir.  

´  1953, Şeker Fabrikası açıldı,

´  1954, Şehir Bandosu kuruldu.

´  1955, Sümerbank mağazası açıldı,

´  1960, Havacılık haftasında, Arifiye havalimanında kuruma yardım eden 100 vatandaşı uçurmuşlardır.

´  1960, Sakarya Yıldırımspor, Türkiye amatör küme futbol şampiyonu oldu,

´  1965, Sakaryaspor kuruldu. Ada gençlik, Güneşlerspor, İdmanyurdu, Gençlerbirliği klüpleri birleşti. 1987- 1988 sezonunda şehre, Türkiye Kupasını getirmiştir.

´  1966, Kocaeli ilçesi olan Kaynarca, Sakarya’ya bağlandı,

´  1968, Ali Fuat CEBESOY’un cenazesi getirildi,

´  Sakarya Üniversitesi öncesi, 1970 Sakarya Mühendislik ve Mimarlık Yüksekokulu, İTÜ- 1982, 1992 resmi kuruluş. Şehrimizin ikinci üniversitesi, Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi, 2018’de kuruldu.

´  1973, Meziyet Bacı, Meziyet Sevim SÖZER Adapazarı Belediye Başkanı oldu. Meclis tarafından 1974’de düşürüldü, 1975’de Danıştay onayladı.

´  1977, Sakarya Kışlası temeli atıldı.

´  1979, Cevat Adapazarlı vefat etti.

´  1985, İlk ithal patates geldi J,

´  1985, Belediye konservatuarı açıldı.

´  2000, Adapazarı Büyükşehir Belediyesi kuruldu.

Elbette acı anıları bağrında taşıyan, 1943, 1967 ve 1999 depremlerini hatırlamak gerekir. Hayatını kaybedenlere tekrar rahmet diliyorum.

´  Şehrimizde Cumhuriyet döneminde en önemli gelişmelerden birisi de, 1954 yılında Sakarya ismini alarak il olmasıdır. Bu da pek çok değişim ve dönüşümü beraberinde getirmiştir.

´  Şehrimizin yetiştirdiği pek çok sima ülke çapında önemli işler yapmıştır. Burada da elbette eleştiri ve önerilerinize açık olduğumu ifade ederek şu isimleri hatırlatayım;

´  Cevat Adapazarlı, (Dayıbey); Adapazarı soyadını alan, şehrin eşrafıdır. Fabrikatör ve bankerdir. Pek çok kişinin hayatına dokunmuştur. Şehrin merkez ilçesi Adapazarı’nın, mevcut yerinde gelişimini sağlamış birisidir. 

´  Ekrem Alican; Sakarya ili oluşumunda önemli bir isim olmakla birlikte, Demokrat parti içinde etkilidir. Maliye bakanlığı yapmış, Yeni Türkiye partisi kurucusu ve ülkede koalisyonlar başlatan,  bir dönemin siyasetine yön veren kişidir.

´  Ziya Taşkent; Sanat müziği konusunda ülke çapında bir isimdir.

´  Ülkemiz için birçok sporcu yetiştiren bir cennet olan şehrimizde, en güncel isim olarak Olimpiyat şampiyonu okçumuzun adını anmak isterim. Mete Gazoz, şehrimizde büyümemiş olsa da babasının dikkati, emeği ve kendi gayretleri ile dünya çapında bir sporcu olmuş hemşerimizdir.

Burada daha çok sayıda, futbolcu, basketbolcu, voleybolcu, bilardocu, motosiklet sporcusunu sayabilmek mümkün. Satırlar yetmeyeceği için en güncel isim olarak kendisini seçtiğimi tekrar ifade etmek isterim.

Tüm okurlarımı saygıyla selamlar, sağlıklı günler dilerim.

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Mehmet Alper Cantimer - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Adayorum Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Adayorum hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA), Anka Haber Ajansı (ANKA) tarafından servis edilen tüm haberler Adayorum editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Adayorum değil haberi geçen ajanstır.

03

Okur - Bu kadar detaylı bilgiler verip bizlerin ufkunu açarken ilgi çekici anlatımınız sayesinde de yazılarınızı keyifle takip ediyoruz. Şehrimiz, sizin gibi şehrini tanıtmayı kendine görev addeden bir bilim insanına sahip olduğu için çok şanslı... Gelecek yazılarınızı merakla bekliyoruz. Emeğinize sağlık Alper hocam.

Yanıtla . 1Beğen . 0Beğenme 01 Kasım 23:58
02

Hakan - Faydalı bir yazı. Kaleminize sağlık Alper Hocam.

Yanıtla . 1Beğen . 0Beğenme 31 Ekim 21:23
01

Başkan - Şehrimizin tarihini sizinle öğreniyoruz Sayın Hocam. Ellerinize sağlık, teşekkür ederim.

Yanıtla . 1Beğen . 0Beğenme 31 Ekim 17:16


Anket En Başarılı İlçe Belediye Başkanı Kim?